Sistema Defeza no Seguransa Povu Tomak (Defeza Popular)
Sistema Defeza no Seguransa Povu Tomak (Sistema Defeza no Seguransa Rakyat Semesta= Total Defense)
Esplikasaun Kompletu no Konteksu Timor-Leste
Oríjen Liafuan (husí lian Indonéziu)
- Sis = Sistema
- Han = Defeza (Pertahanan)
- Kam = Seguransa (Keamanan)
- Ra = Povu (Rakyat)
- Ta = Tomak / Universal (Semesta)
Signifika literal: “Sistema Defeza no Seguransa ne’ebé envolve povu tomak no rekursu nasionál hotu”.
Signifika Sentral Sishankamrata mak doutrina ida ne’ebé dehan defeza no seguransa nasaun la’ós de’it servisu militar ka polísia, maibé responsabilidade povu tomak no komponente nasionál hotu (governu, setor privadu, ONG, relijiaun, adat, joven, feto, labarik, katuas, etc.).
Konsisti husi três komponente prinsipál:
- Komponente Prinsipál: Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL)
- Komponente Rezerva: Forsa rezerva ne’ebé hetan formasaun (sei la dezenvolve barak iha TL)
- Komponente Apoiu: Povu tomak no rekursu nasionál hotu (inklui obrigasaun sivíl bela nasaun)
Iha Timor-Leste (RDTL) Agora Maski naran “Sishankamrata” seidauk uza ofisiálmente iha dokumentu governu (liu-liu uza “Defeza Nasionál” ka “Sistema Defeza Povu Tomak”), konseitu ne’e moris tebes no adopta ona, liuliu husi tinan 2010 mai:
| Dokumentu / Polítika | Konteúdu ne’ebé Adopta Sishankamrata |
|---|---|
| Lei Defeza Nasionál Nú. 3/2010 | Artigu 9 dehan defeza nasaun realiza husi F-FDTL hamutuk ho povu Timor-Leste tomuk (signifika konseitu povu tomak). |
| Konsellu Superior Defeza no Seguransa (2016–agora) | Envolve Prezidente, Primeiru-Ministru, ministru sira, no lider adat atu define estratéjia defeza. |
| Programa Bela Nasaun (2018–agora) | Implementa husi Ministériu Interior no F-FDTL: formasaun obrigatóriu ba joven, konsientizasaun dezastre naturáis, no seguransa komunidade. |
| Resposta Dezastre Naturáis (ez. Siklon Seroja 2021) | F-FDTL, PNTL, no ema rihun resin voluntáriu servisu hamutuk – ne’e realizasaun real Defeza Nasional hasoru ameasa la-militar. |
Aspektu | Indonézia | Timor-Leste |
|---|---|---|
| Forsa | > 400.000 militar | ± 2.000 militar (F-FDTL) |
| Komponente Rezerva | TNI Rezerva + Rakyat Terlatih (Ratih) | Sei la iha ofisiálmente |
| Ameasa Prinsipál | Separatizmu, terorizmu, konflitu tasi | Bencana naturál, inseguransa ai-han, konflitu fronteira ki’ik |
| Aplikasaun Sishankamrata | Formal tebes no estruturadu | Sei iha faze konstrusaun, liu “espíritu povu tomak” |
Konkluzaun ba Módulu Formasaun iha Timor-Leste
Iha lian Tetum ba módulu Edukasaun Sívika ka Formasaun Bela Nasaun, ita bele hakerek:
“Sishankamrata ka Sistema Defeza no Seguransa Povu Tomak mak prinsípiu ida ne’ebé hatete katak, iha Timor-Leste, defeza nasaun la’ós de’it servisu F-FDTL ka PNTL, maibé responsabilidade ida-ne’ebé envolve povu tomak – husi uma-laran to’o palásiu, husi labarik to’o katuas, husi feto to’o mane – atu hamutuk proteje no hasa’e rai-laran ne’e ho dignidade no dame.”
Comments
Post a Comment